کارشناسان محیطزیست و نهادهای پایش جنگ هشدار دادهاند که بخشی از خسارت واقعی درگیریها نه در زمان حملات، بلکه در ماهها و سالهای پس از آن آشکار میشود؛ زمانی که آثار آلودگی هوا، آسیب به منابع آب و تخریب زیرساختهای محیطزیستی نمایان میشود.
به گزارش رادیو راوا، در ماههای اخیر و همزمان با انتشار ارزیابیهایی درباره پیامدهای جنگ ایران، توجه تازهای به هزینههای محیطزیستی درگیری جلب شده است.
الجزیره در یادداشتی که در ماه مه منتشر شد، استدلال کرد که خسارت جنگ نباید فقط با شمار قربانیان و زیان اقتصادی سنجیده شود و آلودگی ناشی از درگیری میتواند اثری ماندگارتر از خود جنگ داشته باشد. این رسانه به خطر آلودگی خاک، آب و هوا و کاهش توان اکوسیستمها برای بازیابی اشاره کرده بود.
اما دادهها و ارزیابیهای تازه نشان میدهد موضوع تنها در حد تحلیل رسانهای باقی نمانده است.
بر اساس یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶، تنها طی یک روز از حملات به برخی تأسیسات نفتی ایران حدود ۳۳ هزار تن دیاکسید گوگرد وارد جو شده است؛ رقمی که پژوهشگران آن را با انتشار ناشی از یک فوران بزرگ آتشفشانی مقایسه کردهاند. دادههای ماهوارهای نیز گسترش آلایندهها در مقیاس منطقهای را ثبت کردهاند.
همزمان مقامهای ایرانی نیز درباره بخشی از پیامدهای ثانویه هشدار دادهاند. علی جعفریان، معاون وزیر بهداشت ایران، اعلام کرده بود آثار ناشی از انفجارها و آتشسوزیها در برخی مناطق باعث نگرانی درباره آلودگی خاک و منابع آب شده و توصیههایی برای کاهش مواجهه با هوای آلوده صادر شده است.
کارشناسان مستقل میگویند مسئله فقط کیفیت هوا نیست.
کاوه مدنی، پژوهشگر محیطزیست و مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، هشدار داده است که آسیب به زیرساختهای انرژی و دریایی میتواند آثار بلندمدتی بر منابع آب، کشاورزی و سلامت عمومی داشته باشد و بخشی از خسارتها ممکن است سالها بعد آشکار شود.
در همین حال، نهاد بینالمللی پایش تعارض و محیطزیست اعلام کرده که از آغاز درگیریها صدها رویداد با ریسک محیطزیستی ثبت شده است؛ از آلودگی ناشی از حمله به زیرساختهای انرژی گرفته تا خطر انتشار فلزات سنگین، ترکیبات سمی و آلودگی منابع آب. این نهاد تأکید کرده محدودیت دسترسی به دادهها باعث شده ارزیابی کامل خسارت هنوز ممکن نباشد.
ابعاد اقلیمی جنگ نیز مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس یک تحلیل منتشرشده در ماه مارس، تنها در دو هفته نخست جنگ بیش از پنج میلیون تن دیاکسید کربن معادل تولید شده؛ رقمی که از انتشار سالانه دهها کشور کمانتشار بیشتر برآورد شده است. بخش مهمی از این انتشار ناشی از آتشسوزی زیرساختها، مصرف سوخت و تخریب تأسیسات بوده است.
برخی متخصصان همچنین هشدار دادهاند که تخریب تأسیسات آب، پالایشگاهها و زیرساختهای صنعتی میتواند پیامدهایی فراتر از دوره درگیری داشته باشد و بر امنیت آب و سلامت عمومی اثر بگذارد.
کارشناسان میگویند برخلاف خسارتهای فیزیکی که معمولاً سریعتر دیده میشوند، بخش مهمی از خسارت محیطزیستی جنگها با تأخیر ظاهر میشود و در برخی موارد بازسازی آن ممکن است سالها یا حتی دههها زمان ببرد.
