محمد سعید/رادیو راوا
چیبایش، جنوب عراق
پس از سالها خشکسالی شدید که بخشهای وسیعی از تالابهای تاریخی عراق را به زمینهای ترکخورده و بیآب تبدیل کرده بود، بازگشت آب بار دیگر نشانههای حیات را به یکی از مهمترین زیستبومهای خاورمیانه بازگردانده است.
در تالابهای چیبایش در جنوب عراق، قایقهای چوبی دوباره در آبراههایی حرکت میکنند که تا همین چند سال پیش کاملاً خشک شده بودند. گاومیشهای آبی به زیستگاههای سنتی خود بازگشتهاند و پوشش گیاهی در بخشهایی از این منطقه دوباره جان گرفته است.
حیدر قاسم، دامدار محلی که سالها به پرورش گاومیش مشغول بوده، میگوید خشکسالی بسیاری از دامهای منطقه را از بین برد و خانوادههای زیادی را مجبور به مهاجرت کرد. به گفته او، با بازگشت آب در ماههای اخیر، شمار دامها در حال افزایش است و برخی خانوادهها نیز به زادگاه خود بازگشتهاند.
بارشهای زمستانی ورق را برگرداند
کارشناسان میگویند بارندگیهای قابل توجه زمستان گذشته باعث افزایش ذخایر سدها و مخازن آب عراق شده و دولت توانسته حجم بیشتری از آب را به سمت تالابها هدایت کند. مقامهای وزارت منابع آبی عراق اعلام کردهاند ذخایر راهبردی آب کشور امسال حدود شش میلیارد مترمکعب افزایش یافته است؛ موضوعی که امکان مدیریت بهتر منابع آبی در فصل گرم را فراهم کرده است.
جاسم الاسدی، پژوهشگر تالابهای عراق، میگوید منطقه «ایشان حلاب» که بخشی از تالابهای بینالنهرین محسوب میشود، بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ تقریباً به طور کامل خشک شده بود و بسیاری از دامداران ناچار به ترک آن شدند. اما اکنون با افزایش سطح آب، مراتع دوباره شکل گرفته و ساکنان به تدریج در حال بازگشت هستند.
بر اساس آمار مقامهای عراقی، سطح مناطق غرقابشده تالابها اکنون به حدود ۳۲ تا ۳۶ درصد رسیده؛ در حالی که طی پنج سال گذشته این رقم گاه به کمتر از ۸ درصد کاهش یافته بود.
احیای تنوع زیستی
بازگشت آب تنها به معنای بهبود شرایط زندگی ساکنان نیست. کارشناسان از افزایش تدریجی ذخایر ماهی، رشد پوشش گیاهی و بازگشت نیزارهایی خبر میدهند که ساکنان محلی از آنها برای ساخت خانههای سنتی خود استفاده میکنند.
تالابهای جنوب عراق هزاران سال محل زندگی عربهای هور یا «معدان» بودهاند؛ مردمانی که فرهنگ، اقتصاد و سبک زندگیشان به آب وابسته است. بسیاری از این جوامع در سالهای خشکسالی ناچار به ترک سرزمینهای خود شدند.
میراثی که از نابودی گریخت
تالابهای بینالنهرین که برخی پژوهشگران آن را الهامبخش روایت تاریخی «باغ عدن» میدانند، در سال ۲۰۱۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. این منطقه شامل چهار تالاب بزرگ و چند محوطه باستانی سومری است و یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی خاورمیانه به شمار میرود.
اما این تالابها پیشتر نیز با تهدیدهای جدی روبهرو بودهاند. در دهه ۱۹۹۰، حکومت صدام حسین بخش بزرگی از هورها را با ساخت کانالها و سدهای انحرافی خشک کرد؛ اقدامی که به گفته نهادهای حقوق بشری با هدف سرکوب مخالفان و ساکنان محلی انجام شد. پس از سقوط حکومت صدام در سال ۲۰۰۳، دولت عراق پروژههایی را برای آبگیری مجدد این مناطق آغاز کرد و حدود ۲۵۰ هزار نفر از ساکنان بومی به تدریج به منطقه بازگشتند.
آیندهای همچنان نامطمئن
با وجود بهبود شرایط، کارشناسان هشدار میدهند که آینده تالابهای عراق همچنان با تهدید تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، سدسازی در کشورهای بالادست و فشارهای ناشی از توسعه صنعتی و نفتی روبهرو است. برخی گزارشها نشان میدهد بخشهایی از هورهای عراق در سالهای اخیر به دلیل خشکسالی و بهرهبرداریهای گسترده نفتی دوباره در معرض خطر قرار گرفتهاند.
با این حال، برای ساکنانی مانند رحیم عبد الزهرا، دامدار محلی، بازگشت آب معنایی فراتر از آمار و گزارشهای رسمی دارد: «این زمین مرده بود، اما حالا دوباره زنده شده است.»