بررسی پروندههای منتشرشده از سوی نهادهای حقوق بشری نشان میدهد که وضعیت فعالان محیط زیست در ایران در سالهای اخیر از یک «پرونده متمرکز و شناختهشده» به مجموعهای از بازداشتهای پراکنده، محلی و کماطلاعرسانیشده تبدیل شده است.
در حالی که بخش مهمی از فعالان مشهور پرونده سال ۱۳۹۶ در سال گذشته آزاد شدند، گزارشهای جدید نشان میدهد بازداشتهای مرتبط با فعالیتهای محیط زیستی همچنان ادامه دارد و در برخی موارد با اتهامات امنیتی یا ارتباط با اعتراضات ترکیب شده است.
در زیستیار این هفته به بررسی وضعیت پروندههای قضایی چهار فعال محیط زیستی میپردازیم:
۱. اشرف محمدی نجفآبادی؛ بازداشت در اصفهان
بر اساس اطلاعات منتشرشده از منابع حقوق بشری، اشرف محمدی نجفآبادی، ساکن اصفهان، حدود چهار ماه پیش بازداشت شده و هماکنون در زندان دولتآباد اصفهان نگهداری میشود.
گزارشها حاکی از آن است که این پرونده همچنان در وضعیت بلاتکلیف قرار دارد و اطلاعات رسمی درباره اتهامات یا روند رسیدگی قضایی منتشر نشده است.
این نوع بازداشتهای بدون شفافیت قضایی، در سالهای اخیر در پروندههای مرتبط با کنشگری محیط زیستی و محلی بهطور مکرر گزارش شدهاند.
۲. شهریار براتینیا؛ بازداشت طولانی در اوین
شهریار براتینیا، فعال بختیاری اهل یاسوج، طبق گزارشهای منتشرشده حدود ۱۱۰۰ روز است در بازداشت به سر میبرد و در زندان اوین نگهداری میشود.
بازداشتهای طولانیمدت بدون صدور حکم نهایی، از مهمترین محورهای انتقاد نهادهای حقوق بشری در پروندههای امنیتی مرتبط با فعالان مدنی و محیط زیستی در ایران است. در بسیاری از این پروندهها، روند رسیدگی قضایی به شکل فرسایشی و با تأخیرهای طولانی همراه بوده است.
۳. حامد تیزرویان؛ آزادی با وثیقه
حامد تیزرویان، عکاس محیط زیست، با تودیع وثیقه از زندان آزاد شده است. با این حال، پرونده همچنان باز و در دست بررسی قضایی است. آقای تیزرویان حدود ۲ ماه بعد از بازداشت از زندان ساری آزاد شد. لوازم الکترونیکی این عکاس حیات وحش همچنان از سوی نیروهای امنیتی ضبط شده است.
۴. علی اکبرینژاد؛ بازداشت در مشهد
علی اکبرینژاد نیز بر اساس گزارشهای منتشرشده، از ۲۱ دیماه و همزمان با اعتراضات بازداشت شده و همچنان در زندان مشهد نگهداری میشود. وضعیت پرونده او بلاتکلیف گزارش شده و اطلاعات رسمی درباره روند رسیدگی یا اتهامات منتشر نشده است.
الگوی کلی پروندهها
مرور این پروندهها در کنار دادههای حقوق بشری نشان میدهد که وضعیت کنشگران مرتبط با محیط زیست در ایران در سالهای اخیر چند ویژگی مشترک دارد:
۱. تغییر ماهیت پروندهها
بر اساس گزارشهای حقوق بشری، از جمله مستندات مربوط به پروندههای پیشین فعالان محیط زیست، اتهامات از حوزه صرفاً محیط زیستی به حوزههای امنیتی یا سیاسی گسترش یافته است.
۲. بازداشتهای طولانی و بلاتکلیفی قضایی
در برخی پروندهها، بازداشتهای چندماهه یا چندساله بدون صدور حکم نهایی ادامه دارد؛ موضوعی که بهطور مستمر در گزارشهای نهادهایی مانند HRANA مطرح شده است.
۳. عدم شفافیت اطلاعات رسمی
در بسیاری از موارد، اطلاعات رسمی درباره اتهام، روند دادگاه یا وضعیت حقوقی زندانیان منتشر نمیشود و دادهها عمدتاً از منابع حقوق بشری و رسانهای مستقل به دست میآید.
جمعبندی
تصویر کلی نشان میدهد که اگرچه پرونده مشهور فعالان محیط زیست سال ۱۳۹۶ با آزادی بخشی از زندانیان در سال ۲۰۲۴ تا حدی بسته شد، اما الگوی بازداشتهای مرتبط با محیط زیست بهصورت پراکنده ادامه دارد.
این روند دیگر محدود به یک گروه یا یک پرونده خاص نیست، بلکه در قالب پروندههای محلی، فعالان مستقل، و گاه در پیوند با اعتراضات اجتماعی دیده میشود.
در نتیجه، مسئله اصلی امروز نه یک پرونده واحد، بلکه تداوم یک الگوی گستردهتر از برخورد قضایی و امنیتی با کنشگری محیط زیستی در ایران است.
