شکیبا اسدی/ رادیو راوا
shakiba@radiorava.com
در بسیاری از شهرهای ایران، کامیونهای حمل زباله هر روز هزاران تن پسماند را به محلهایی منتقل میکنند که قرار بود راهحلی برای مدیریت زباله باشند، اما در مواردی خود به بخشی از بحران تبدیل شدهاند. دفن غیراصولی زباله، موضوعی که سالها کارشناسان محیط زیست درباره آن هشدار میدادند، اکنون از سوی مقامهای رسمی نیز به عنوان یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی کشور شناخته میشود.
چندی پیش مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری در گفتوگویی با اشاره به «دفن غیراصولی زباله» آن را بزرگترین چالش زیستمحیطی این استان توصیف کرد. هرچند این اظهارنظر درباره یک استان مطرح شد، اما با نگاهی به آمارها و گزارشهای رسمی آن چه که از این میان بر میآید این است که این مشکل ابعادی ملی دارد و بسیاری از استانهای ایران با آن دستوپنجه نرم میکنند.
بر اساس آمارهای رسمی، ایران روزانه حدود ۵۸ هزار تن پسماند شهری تولید میکند. با این حال، تنها بخش کوچکی از این زبالهها بازیافت میشوند و بخش عمده آنها به شیوه دفن یا انباشت در مراکز دفن منتقل میشوند.
سال گذشته محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در یکی از نشستهای مرتبط با مدیریت پسماند گفته بود که «در کشور تنها حدود ۹ درصد زبالهها بازیافت میشود و نزدیک به ۹۰ درصد زبالهها به صورت غیراستاندارد و غیراصولی دفن میشوند.»
این آمار، فاصله قابل توجه ایران با بسیاری از کشورهای توسعهیافته را نشان میدهد؛ کشورهایی که بخش عمده پسماندهای خود را از طریق بازیافت، تولید انرژی یا کمپوست مدیریت میکنند و سهم دفن زباله در آنها به مراتب کمتر است.
اما دفن غیراصولی دقیقاً چه معنایی دارد؟
کارشناسان میگویند دفن بهداشتی زباله مستلزم رعایت مجموعهای از استانداردهاست؛ از جمله عایقبندی کف محل دفن، جمعآوری شیرابه، کنترل گاز متان و پایش مستمر آلودگی آب و خاک. در بسیاری از نقاط ایران، این زیرساختها یا وجود ندارند یا به طور کامل اجرا نمیشوند.
شیرابه، مایع سیاهی است که از تجزیه زبالهها تولید میشود و میتواند حاوی فلزات سنگین، مواد شیمیایی و عوامل بیماریزا باشد. اگر این مایع وارد خاک یا منابع آب زیرزمینی شود، پیامدهای زیستمحیطی آن ممکن است سالها باقی بماند.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ایران، در این زمینه هشدار داده است که «۹۳ درصد پسماند شهری کشور به صورت غیربهداشتی و تلنباری در زمین دفع میشود.»
این آمار نشان میدهد که بخش عمده زبالههای ایران همچنان با روشهایی مدیریت میشوند که با استانداردهای رایج جهانی فاصله دارند.
علاوه بر پسماندهای شهری، ایران سالانه با حجم عظیمی از انواع دیگر زباله نیز روبهرو است. بر اساس آمار سازمان حفاظت محیط زیست، سالانه حدود ۲۱ میلیون تن پسماند عادی، ۳۵ میلیون تن پسماند صنعتی، ۱۷۰ میلیون تن پسماند کشاورزی و صدها هزار تن پسماند پزشکی و ویژه در کشور تولید میشود.
کارشناسان معتقدند که مشکل اصلی تنها حجم زباله نیست، بلکه ساختار مدیریت آن است.
یکی از متخصصان حوزه پسماند در گفتوگو با رادیو راوا در این باره گفت: «اگر تفکیک زباله از مبدأ به صورت جدی اجرا شود و سرمایهگذاری لازم در صنعت بازیافت انجام گیرد، بخش بزرگی از زبالههایی که امروز دفن میشوند، میتوانند دوباره وارد چرخه تولید شوند.»
با این حال، تفکیک زباله از مبدأ هنوز در بسیاری از شهرهای ایران به شکل محدود یا نمادین اجرا میشود و بخش بزرگی از زبالههای تر، خشک و حتی پسماندهای خطرناک با یکدیگر مخلوط میشوند.
از سوی دیگر، مدیریت غیراصولی پسماند فقط یک بحران زیستمحیطی نیست. گزارشهای رسمی نشان میدهد که خسارت اقتصادی ناشی از این وضعیت سالانه به دهها هزار میلیارد تومان میرسد. این خسارتها شامل آلودگی منابع آب، کاهش کیفیت خاک، هزینههای درمان بیماریها و از بین رفتن ظرفیتهای اقتصادی بازیافت است.
برخی کارشناسان معتقدند که اقتصاد پسماند در ایران، به جای آنکه بر پایه بازیافت و فناوریهای نوین استوار باشد، همچنان بر دفن و انتقال زباله تکیه دارد؛ روشی که در کوتاهمدت شاید کمهزینه به نظر برسد، اما در بلندمدت هزینههای سنگینی به محیط زیست و سلامت عمومی تحمیل میکند.
در حالی که بسیاری از کشورها در حال حرکت به سمت «اقتصاد چرخشی» هستند، یعنی مدلی که در آن زباله به عنوان یک منبع اقتصادی در نظر گرفته میشود، ایران هنوز با چالشهای اولیه مدیریت پسماند دست به گریبان است.
دفن غیراصولی زباله، بحرانی است که شاید کمتر از آلودگی هوا دیده شود، اما اثرات آن به همان اندازه عمیق و ماندگار است؛ بحرانی که نه تنها چشمانداز طبیعت ایران، بلکه کیفیت آب، خاک و زندگی نسلهای آینده را تحت تأثیر قرار میدهد.
