آتنا امیری/ رادیو راوا
atena@radiorava.com
شاید با شنیدن نام «طلای سیاه»، نخستین چیزی که به اذهان خطور میکند، نفت و فرآوردههای نفتی باشد؛ اما در میان کارشناسان منابع طبیعی، این عنوان به خاک نیز اطلاق میشود؛ سرمایهای که شکلگیری هر سانتیمتر آن صدها سال زمان نیاز دارد و از مهمترین داراییهای راهبردی هر کشور به شمار میرود.
کارشناسان معتقدند تشکیل یک لایه نازک خاک حاصلخیز، فرآیندی بسیار زمانبر است و از این رو، خاک در زمره منابع تجدیدناپذیر یا بسیار کندتجدیدشونده قرار میگیرد. همین ویژگی سبب شده است که خاک حاصلخیز در برخی کشورهای جهان به کالایی ارزشمند تبدیل شود و بازار قابل توجهی در تجارت جهانی داشته باشد.
در ایران نیز موضوع خروج خاک، بهویژه خاکهای حاصلخیز کشاورزی و خاکهای معدنی، طی سالهای گذشته همواره محل بحث بوده است. اگرچه براساس قوانین کشور، صادرات خاک کشاورزی ممنوع است و صادرات برخی خاکهای معدنی نیز تنها با اخذ مجوزهای قانونی امکانپذیر است، اما نگرانیها درباره برداشتهای غیرمجاز و خروج خاک از کشور همچنان ادامه دارد.
هرمز؛ جزیرهای که دوباره خبرساز شد
موضوع خروج خاک از ایران در سالهای اخیر بیش از هر چیز با نام جزیره هرمز گره خورده است. خاک سرخ و رنگی این جزیره که یکی از مهمترین جاذبههای طبیعی کشور محسوب میشود، بارها در کانون توجه فعالان محیط زیست قرار گرفته است.
سال گذشته (۱۴۰۴)، همزمان با انتشار تصاویر گستردهای از برداشت خاکهای رنگی هرمز توسط گردشگران، بار دیگر نگرانیها درباره حفاظت از این میراث طبیعی افزایش یافت. این موضوع تا آنجا پیش رفت که شماری از نمایندگان مجلس نیز در تذکری رسمی خواستار جلوگیری از خروج و قاچاق خاک سرخ هرمز شدند.
فعالان محیط زیست معتقدند هرگونه برداشت گسترده از خاکهای ارزشمند این جزیره میتواند در بلندمدت به تخریب چشماندازهای طبیعی و آسیب به اکوسیستم منطقه منجر شود.
اختلاف نظر درباره قاچاق خاک
در حالی که برخی کارشناسان و نمایندگان مجلس از تداوم قاچاق خاک به کشورهای همسایه سخن میگویند، برخی مسئولان اجرایی دیدگاه متفاوتی دارند.
سمیه رفیعی، رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس، پیشتر اعلام کرده بود که با وجود ممنوعیتهای قانونی، همچنان گزارشهایی درباره خروج خاک ایران به کشورهای همسایه مطرح است و دستگاههای مسئول باید نظارت بیشتری در این حوزه اعمال کنند.
این در حالی است که برخی مسئولان استانی هرمزگان تأکید کردهاند که گزارشی از قاچاق سازمانیافته خاک از مبادی رسمی استان ثبت نشده و فعالیتهای معدنی موجود دارای مجوزهای قانونی هستند.
این اختلاف دیدگاه نشان میدهد که موضوع خاک تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه ابعاد حقوقی، زیستمحیطی و مدیریتی گستردهای دارد.
کشورهای حاشیه خلیج فارس؛ مشتریان خاک حاصلخیز
کارشناسان منابع طبیعی میگویند بخش قابل توجهی از کشورهای حاشیه خلیج فارس دارای خاکهایی با بافت ماسهای، شور یا آهکی هستند که ظرفیت محدودی برای کشاورزی دارند. به همین دلیل، این کشورها طی دهههای گذشته تلاش کردهاند از روشهای مختلف برای توسعه فضای سبز، تولید محصولات کشاورزی و اجرای پروژههای عمرانی استفاده کنند.
در مقابل، برخی مناطق ایران، از جمله بخشهایی از استانهای مازندران، آذربایجان شرقی و غربی، خراسان رضوی، گلستان و فارس، دارای خاکهایی غنی از مواد آلی هستند که از نظر کشاورزی ارزش بالایی دارند.
متخصصان هشدار میدهند هرگونه برداشت بیرویه از این منابع، حتی اگر در مقیاس محدود صورت گیرد، میتواند در بلندمدت توان تولید کشاورزی کشور را کاهش دهد.
تهدیدی فراتر از صادرات
به اعتقاد کارشناسان، خطر اصلی تنها صادرات یا قاچاق خاک نیست. فرسایش خاک یکی از مهمترین چالشهای محیط زیستی ایران محسوب میشود.
ایران کشوری خشک و نیمهخشک است و بخش بزرگی از اراضی آن در معرض فرسایش آبی و بادی قرار دارد. کاهش پوشش گیاهی، چرای بیرویه دام، توسعه نامتوازن شهری و تغییر کاربری اراضی از جمله عواملی هستند که سرعت از دست رفتن خاک را افزایش دادهاند.
بر اساس گزارشهای رسمی، میزان فرسایش خاک در ایران در بسیاری از مناطق بالاتر از میانگین جهانی است؛ مسئلهای که میتواند امنیت غذایی کشور را در دهههای آینده با چالش جدی مواجه کند.
قانون چه میگوید؟
یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر در حوزه مدیریت خاک، تصویب قانون حفاظت از خاک بوده است؛ قانونی که با هدف جلوگیری از تخریب، آلودگی و بهرهبرداری غیرمجاز از منابع خاکی کشور تدوین شد.
براساس این قانون، دستگاههای اجرایی موظف هستند از منابع خاکی کشور حفاظت کنند و با هرگونه برداشت غیرقانونی یا فعالیتی که موجب تخریب خاک شود، برخورد قانونی صورت گیرد.
کارشناسان معتقدند اجرای کامل این قانون، نظارت دقیق بر معادن، کنترل مبادی خروجی کشور و افزایش آگاهی عمومی میتواند نقش مهمی در حفاظت از این سرمایه ملی ایفا کند.
سرمایهای برای نسلهای آینده
خاک تنها بستری برای کشاورزی نیست، بلکه زیربنای امنیت غذایی، توسعه پایدار و حفظ تنوع زیستی کشور به شمار میرود. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، خشکسالی و فرسایش خاک به چالشهای جدی تبدیل شدهاند، حفاظت از این منبع ارزشمند بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
امروز دیگر مسئله فقط صادرات چند هزار تن خاک نیست، بلکه سخن از سرمایهای است که شکلگیری آن قرنها زمان برده و از دست رفتنش میتواند آینده کشاورزی و محیط زیست کشور را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، بسیاری از کارشناسان معتقدند برخورد با برداشتهای غیرمجاز، تقویت نظارتها و اجرای دقیق قوانین حفاظت از خاک باید به یکی از اولویتهای سیاستگذاری در حوزه منابع طبیعی تبدیل شود.