شکیبا اسدی / رادیو راوا
shakiba@radiorava.com
روزنامه گاردین در گزارشی هشدار داده است که بحران انرژی ناشی از جنگ و تنشهای خاورمیانه میتواند تا یک تریلیون دلار هزینه اضافی به اقتصاد جهانی تحمیل کند؛ رقمی که در نقطه مقابل آن، به سودهای بیسابقه شرکتهای بزرگ نفت و گاز منجر شده است.
این گزارش که بر پایه تحلیل دادههای صندوق بینالمللی پول و سازمانهای پژوهشی حوزه انرژی تهیه شده، نشان میدهد حتی اگر اختلال در مسیرهای انتقال نفت و گاز به سرعت برطرف شود، اقتصاد جهانی دستکم با ۶۰۰ میلیارد دلار هزینه اضافی روبهرو خواهد شد. در صورت تداوم بحران و اختلال در عرضه انرژی، این رقم میتواند از مرز یک تریلیون دلار فراتر رود. در این برآورد، آثار ثانویهای مانند افزایش تورم، رشد قیمت مواد غذایی، کاهش تولید صنعتی و افت رشد اقتصادی نیز به طور کامل محاسبه نشده است.
آنچه بحران کنونی را از بسیاری از درگیریهای منطقهای متمایز میکند، جایگاه خاورمیانه در بازار جهانی انرژی است. حدود یک پنجم نفت جهان از تنگه هرمز عبور میکند و هرگونه اختلال در این مسیر، بلافاصله به افزایش قیمت نفت، گاز و هزینه حملونقل در سراسر جهان منجر میشود. صندوق بینالمللی پول نیز هشدار داده که انرژی، زنجیرههای تأمین و بازارهای مالی سه کانال اصلی انتقال آثار این بحران به اقتصاد جهانی هستند.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که افزایش قیمت انرژی تنها به قبض برق یا هزینه سوخت محدود نمیشود. انرژی در قلب اقتصاد مدرن قرار دارد و افزایش قیمت آن، هزینه تولید کالاها، حملونقل، کشاورزی و خدمات را بالا میبرد. به همین دلیل، کشورهای واردکننده انرژی معمولا با موجی از تورم و افزایش قیمت مواد غذایی مواجه میشوند. بسیاری از اقتصادهای آسیبپذیر در آفریقا، آسیا و اقیانوسیه اکنون هشدار دادهاند که هزینه سوخت و برق فشار بیسابقهای بر بودجه عمومی و معیشت شهروندان وارد کرده است.
اما در سوی دیگر این بحران، برندگان بزرگی نیز وجود دارند؛ شرکتهای نفت و گاز. گاردین در گزارش دیگری به نقل از تحلیل مؤسسه «گلوبال ویتنس» نوشته است که ۱۰۰ شرکت بزرگ نفت و گاز جهان تنها در نخستین ماه جنگ، بیش از ۲۳ میلیارد دلار سود مازاد کسب کردهاند؛ رقمی که معادل بیش از ۳۰ میلیون دلار در هر ساعت است. اگر قیمت نفت در سطوح کنونی باقی بماند، این سودهای اضافی تا پایان سال میتواند به ۲۳۴ میلیارد دلار برسد.
نمونههای عینی این روند نیز قابل توجهاند. شرکت بیپی اعلام کرده سود سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ آن بیش از دو برابر شده است. شرکت توتالانرژیز فرانسه نیز از رشد ۵۱ درصدی سود خود خبر داده و درآمد آن به ۵.۸ میلیارد دلار رسیده است. افزایش قیمت نفت از حدود ۷۰ دلار به بیش از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه، نقش مهمی در این جهش سودآوری داشته است.
این وضعیت بار دیگر بحث قدیمی «سودهای جنگی» را زنده کرده است؛ وضعیتی که در آن شرکتهای انرژی بدون افزایش تولید یا نوآوری خاص، صرفاً به دلیل بحرانهای ژئوپلیتیک درآمدهای هنگفتی کسب میکنند، در حالی که مصرفکنندگان و دولتها هزینه آن را میپردازند. به همین دلیل، شماری از اقتصاددانان و سازمانهای مدنی خواستار اعمال مالیات ویژه بر سودهای مازاد شرکتهای نفتی شدهاند تا بخشی از منابع حاصل از بحران به حمایت از اقشار آسیبپذیر اختصاص یابد.
با این حال، بحران کنونی تنها یک موضوع اقتصادی نیست. بسیاری از تحلیلگران انرژی معتقدند این رویداد بار دیگر آسیبپذیری ساختاری اقتصاد جهانی در برابر سوختهای فسیلی را آشکار کرده است. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده که وابستگی شدید کشورها به نفت و گاز وارداتی، امنیت انرژی جهان را به شدت تحت تأثیر تنشهای سیاسی قرار میدهد. حتی برخی کارشناسان معتقدند شوک کنونی میتواند روند سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر را سرعت ببخشد، زیرا دولتها به دنبال کاهش وابستگی خود به بازارهای پرریسک نفت و گاز خواهند بود.
به این ترتیب، بحران خاورمیانه تنها یک منازعه منطقهای نیست. اثرات آن از جایگاههای سوخت در اروپا و آسیا گرفته تا قیمت نان و کود شیمیایی در کشورهای فقیر آفریقا قابل مشاهده است. در حالی که میلیونها نفر در سراسر جهان هزینه این بیثباتی را از طریق تورم و کاهش قدرت خرید پرداخت میکنند، ترازنامه برخی از بزرگترین شرکتهای نفتی جهان روزبهروز پربارتر میشود. شاید همین تضاد، مهمترین روایت اقتصادی بحران امروز خاورمیانه باشد.
