شکیبا اسدی/ رادیو راوا
سالانه تریلیون‌ها نخ سیگار در جهان مصرف می‌شود و بخش قابل توجهی از فیلترهای آنها سر از خیابان‌ها، جوی‌های آب، سواحل و محیط‌های طبیعی درمی‌آورد؛ زباله‌ای که برخلاف تصور عمومی، از پنبه طبیعی ساخته نشده و می‌تواند به منبعی برای انتشار میکروپلاستیک و مواد شیمیایی در محیط تبدیل شود.
احسان خواجه‌گری، استاد دانشگاه و فعال محیط زیست در گفتگویی اختصاصی با رادیو راوا میگوید: یکی از دلایل کم‌توجهی به آلودگی ناشی از ته‌سیگار، اندازه کوچک آن و تصور نادرست درباره جنس فیلتر است.
به گفته وی، «بسیاری تصور می‌کنند فیلتر سیگار چیزی شبیه پنبه است و بعد از مدتی در طبیعت از بین می‌رود، در حالی که بخش اصلی فیلترهای رایج از استات سلولز ساخته شده است؛ ماده‌ای پلیمری که رفتار آن در محیط با یک ماده طبیعی و سریع‌تجزیه‌شونده متفاوت است.»
فیلتر سیگار از هزاران رشته بسیار باریک استات سلولز تشکیل شده است. قرار گرفتن این الیاف در معرض نور خورشید، آب و فرسایش فیزیکی می‌تواند به شکسته و جدا شدن رشته‌های کوچک‌تر منجر شود و آنها را به بخشی از آلودگی میکروپلاستیکی محیط تبدیل کند.
آقای خواجه‌گری در ادامه میگوید: مسئله فقط باقی ماندن خود فیلتر در طبیعت نیست و وقتی یک ته‌سیگار مصرف‌شده وارد آب می‌شود، ما فقط با یک تکه پلاستیک روبه‌رو نیستیم. فیلتر در زمان مصرف با دود سیگار و مواد حاصل از سوختن تنباکو تماس داشته و می‌تواند حامل نیکوتین، فلزات و تعدادی از ترکیبات آلی سمی باشد.»
مطالعات علمی وجود موادی از جمله نیکوتین، برخی فلزات و هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای را در شیرابه ته‌سیگار گزارش کرده‌اند. این مواد پس از تماس ته‌سیگار با آب می‌توانند از فیلتر خارج شوند و وارد محیط اطراف شوند.
«این تصور که یک ته‌سیگار آن‌قدر کوچک است که نمی‌تواند اثری بر محیط داشته باشد، زمانی تغییر می‌کند که تعداد آنها را در نظر بگیریم. مسئله یک ته‌سیگار نیست؛ مسئله تکرار همین رفتار در مقیاس بسیار بزرگ است.»
نتایج یک مطالعه آزمایشگاهی درباره سمیت ته‌سیگار نشان داده است شیرابه حاصل از حدود یک ته‌سیگار مصرف‌شده در یک لیتر آب، در شرایط آزمایش برای دو گونه ماهی به محدوده‌ای از سمیت رسیده که حدود نیمی از نمونه‌های مورد آزمایش تلف شدند.
احسان خواجه‌گری با تأکید بر اینکه نتایج آزمایشگاهی نباید به شکل اغراق‌آمیز تفسیر شوند، گفت: «این یافته به این معنی نیست که انداختن یک ته‌سیگار در هر رودخانه‌ای فوراً باعث مرگ ماهی‌ها می‌شود. حجم و جریان آب، غلظت آلاینده‌ها، مدت تماس و گونه جانوری تعیین‌کننده است. اما چنین آزمایش‌هایی نشان می‌دهند که شیرابه ته‌سیگار را نمی‌توان ماده‌ای بی‌خطر دانست.»
پژوهش‌های دیگری نیز اثر شیرابه ته‌سیگار بر جانداران آبزی را بررسی کرده‌اند و در برخی شرایط آزمایشگاهی افزایش مرگ‌ومیر، اختلال رفتاری و آثار منفی زیستی را گزارش کرده‌اند.
به گفته خواجه‌گری، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال این آلودگی، شبکه آب‌های سطحی شهرهاست.
این فعال زیست محیطی همچنین میگوید: «کسی ته‌سیگار را کنار خیابان می‌اندازد و ممکن است تصور کند همان‌جا باقی می‌ماند. اما بارندگی می‌تواند آن را وارد جوی آب کند و از آنجا، بسته به شبکه زهکشی شهر، این پسماند یا مواد خارج‌شده از آن می‌تواند به رودخانه‌ها و سایر محیط‌های آبی برسد.»
وی افزود کوچک بودن ته‌سیگار باعث شده حساسیت عمومی نسبت به رها کردن آن، در مقایسه با بطری و کیسه پلاستیکی، کمتر باشد.
خواجه‌گری گفت: «اگر کسی یک بطری پلاستیکی را وسط پارک رها کند، تقریباً همه آن را زباله می‌بینند، اما هنوز افرادی هستند که ته‌سیگار را روی زمین می‌اندازند بدون اینکه احساس کنند یک پسماند پلاستیکی را وارد محیط کرده‌اند.»
به گفته او، جایگزینی فیلترهای معمولی با نمونه‌های زیست‌تخریب‌پذیر نیز به تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.حتی اگر بتوان فیلترهایی تولید کرد که سریع‌تر تجزیه شوند، مواد باقی‌مانده از مصرف سیگار همچنان مسئله‌اند. یک فیلتر مصرف‌شده می‌تواند حامل نیکوتین و ترکیبات دیگری باشد که نباید مستقیماً وارد خاک یا آب شوند. بنابراین زیست‌تخریب‌پذیر شدن فیلتر مجوزی برای رها کردن آن در طبیعت نیست.
به گفته این استاد دانشگاه شاید مهم‌ترین تغییر لازم این باشد که ته‌سیگار در ذهن مصرف‌کنندگان همان جایگاهی را پیدا کند که سایر زباله‌های پلاستیکی دارند: «خاموش شدن سیگار پایان اثر محیط‌زیستی آن نیست. وقتی فیلتر روی زمین رها می‌شود، ممکن است تازه مسیر ورود آن و مواد موجود در آن به خاک و آب آغاز شده باشد.»
